ඉරානයේ සහ ඊශ්රායලයේ සිදුවෙමින් පවතින විනාශකාරී සිදුවීම් දෙස ටෙලි තිරයක් ඔස්සේ දෑස් දල්වා බලා සිටින ලාංකීය අපගේ දැක්ම පිළිබද තේරුම් ගැනීමට පැට්රික් කොක්බර්න්ගේ ලිපියක් සරලව තේරුම් ගැනීමට උත්සහ දරමු. මොකද මෙ සිදුවීම් වල පුළුල් චිත්රය තේරුම් ගැනීම මෙ මොහොතේ තීරණාත්මක කටයුත්තකි.
“ඉරානය තුළ විශේෂයෙන්ම ඊශ්රායලයේ සැබෑ ඉලක්කය වන්නේ පාලන තන්ත්රමය වෙනසක් ඇති කර ගැනීමද?
ඊශ්රායලය එක්සත් ජනපදය මෙ යුද්ධය සදහා ඇදා ගැනීමට උත්සාහ කළ හැකි නමුත්, ඉරානයට එරෙහිව අවසාන ජයග්රහණයක් ලබා ගැනීමට නොහැකි විය හැකිය, මන්දයත් ඇමෙරිකාව ඉරාකයේ හා ඇෆ්ගනිස්ථානයේ දීර්ඝ යුද්ධවලින් ජයග්රහණය කර නොසිටි ආකාරයටම,මෙයත් කාලය කා දමන නිරර්ථක යුද්දයක් විය හැකි බැවිනි.
ගාසා වල සහ ලෙබනනයේදි භාවිතා කරන ලද නොනවතින ගුවන් බෝම්බ හෙලීමේ එකම මිලිටරි සූත්රය මත විශ්වාසය තබමින්, මැද පෙරදිග කලාපීය බලවතෙකු ලෙස ඉරානය මතු වීම විනාශ කිරීමට ඊශ්රායලයේ සැලසුම බව පැහැදිලිවම පෙනේ.
ඊශ්රායල අගමැති බෙන්ජමින් නෙතන්යාහු කියා සිටින්නේ ඉරානය න්යෂ්ටික බෝම්බයක් නිපදවීමට ආසන්නව සිටි නිසා ඊශ්රායලය ඉරානයට හදිසි ප්රහාරයක් එල්ල කිරීම යුක්ති සහගත බවයි. එහෙත් මාර්තු මාසයේදී එක්සත් ජනපද ජාතික බුද්ධි අධ්යක්ෂ තුල්සි ගැබාර්ඩ් කොංග්රසයට පැවසුවේ එක්සත් ජනපද බුද්ධි අංශ විසින් “ඉරානය න්යෂ්ටික අවියක් නිපදවන්නේ නැති බවත්, උත්තරීතර නායක (අයතුල්ලා අලි කමේනි )2003 දී ඔහු විසින් අත්හිටුවන ලද න්යෂ්ටික අවි වැඩසටහනට අවසර දී නොමැති බවත් සදහන් වන පැහැදිලි වාර්තා තම බුද්දි අංශ සතුව ඇති බවයි.
යථාර්ථයේ දී, ඉරානයට එල්ල කරන ඊශ්රායල ප්රහාර ඉරානය සහ අනෙකුත් රාජ්යයන් තමන්ගේම න්යෂ්ටික අවියක් නිර්මාණය කිරීමට තීරණය කිරීමෙන් වළක්වා ගැනීමට වඩා මින් දිරිගැන්වීමට ඉඩ ඇත.කෙසේ වෙතත් ඔවුන් එසේ කිරීමට සමත් වේද යන්න වෙනත් කාරණයකි.
ජයග්රාහී නෙතන්යාහු පවසා ඇත්තේ තම යුද්ධයේ තවත් අරමුණක් වන්නේ ටෙහෙරානයේ පාලන තන්ත්රය වෙනස් කිරීමට බවයි, “ඉරාන ජනතාව නපුරු හා පීඩාකාරී පාලන තන්ත්රයෙන් මුදවා ඔවුන්ට නිදහස ලබා දීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමෙන් එහි ඓතිහාසික උරුමය වටා එක්සත් විය යුතු” ලෙස ඔහු ඉල්ලා සිටියේය. නමුත් දැඩි ලෙස පාලනය කරන ලද ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ එවැනි ප්රතිඵලයක් ඇති විය නොහැකි අතර, එහි කැපවූ අනුගාමිකයින් මෙන්ම බොහෝ ඊශ්රායල විරුද්ධවාදීන් ද සිටිති. ගාසා තීරයේ සහ ලෙබනනයේ මෙන් දිගු ගැටුමක් බොහෝ දුරට ඉඩ ඇති අතර, එහි ඊශ්රායල ගුවන් බලය ඉරානයට ඉහළින් නිදහසේ හා විනාශකාරී ලෙස විහිදෙන අතර, දේශපාලන, මිලිටරි සහ ආර්ථික ඉලක්ක වෙත ඉදිරි දින කිහිපය තුල පහර දීමට ඉඩ ඇත.
2024 දී ලෙබනනයේ හිස්බුල්ලා සංවිධානයට එරෙහිව කළාක් මෙන්, ඊශ්රායලය නැවත වරක් බුද්ධි අංශ විසින් මෙහෙයවන ලද මිලිටරි සාර්ථකත්වයක් ලබා ඇති අතර, ජ්යෙෂ්ඨ ඉරාන ජෙනරාල්වරුන් විනාශ කිරීම, එහි න්යෂ්ටික පහසුකම් සහ එහි බැලස්ටික් මිසයිල දියත් කිරීමේ ධාරිතාවට හානි කිරීම ඔවුන් ගේ උපාය වී තිබේ.
ඉරානය මිලියන 91 ක ජනගහනයක් සිටින රටක් වන අතර ගාසා තීරයේ මිලියන 2.4 ක් සහ ලෙබනනයේ මිලියන හයක් සිටින අතර, ඔවුන්ගෙන් මිලියන දෙකක් ෂියා මුස්ලිම්වරු වෙති (හිස්බුල්ලා සංවිධානය තම සටන්කරුවන් බඳවා ගන්නා ප්රජාව). මෙම කුඩා proxy යුද්ධ අවසන් කිරීමට ඊශ්රායලයට නොහැකි වී ඇති හෙයින්, ඉරානය වැනි ඉතා විශාල හා බලවත් රටකට එරෙහිව තීරණාත්මක ජයග්රහණයක් ලබා ගැනීමට හැකි වීම ඉතා අපහසුය.
කැනඩාවේ රැස්ව සිටින G7 නායකයින්, ලෝක තෙල් අපනයනයෙන් තුනෙන් එකක් සපයන කලාපයක් වන මැද පෙරදිග හදවතේ තවත් සදාකාලික යුද්ධයක් මෙන් පෙනෙන දෙයක් ආරම්භ වී ඇති බව පිළිගැනීමට තවම පමා වී ඇත. උත්සන්න වීම සමනය කිරීම සඳහා G7 වෙතින් ලැබෙන සියලුම ඉල්ලීම් තිබියදීත්, ගැටුම දිනෙන් දින තීව්ර වෙමින් පවතී.
සිකුරාදා අලුයම ඊශ්රායලය පහර දුන් දා සිට, ඉරාන ගුවන් ආරක්ෂාව විනාශ වී හෝ අකාර්යක්ෂම බව ඔප්පු වී ඇත. ඉරාන මිසයිල හේතුවෙන් ඊශ්රායලයේ සිදු වූ විනාශයේ පින්තූරවලින් රූපවාහිනී තිර පිරී ඇත, නමුත් ඉරානයට පළිගැනීමේ හැකියාව ඊශ්රායලය ඉරානයට එල්ල කරන ලද වඩා දරුණු බෝම්බ හෙලීම් නැවැත්වීමෙන් වළක්වා ගැනීමට ප්රමාණවත් නොවේ. ටෙහෙරානයේ, ඊශ්රායල මිසයිලයකට ගොදුරු වූ තනි මහල් නිවාසයක සිවිල් වැසියන් 60 ක් පමණ මිය ගිය බව වාර්තා වේ.
ගාසා සහ ලෙබනනය සම්බන්ධයෙන් ඔහු කලින් භාවිතා කළ තර්ජනයම භාවිතා කරමින්, ඊශ්රායල හමුදා ප්රකාශක කර්නල් අවිචේ අඩ්රේ ඉරිදා ඉරානයේ සියලුම පදිංචිකරුවන්ට අනතුරු ඇඟවූයේ තමන්ගේ ආරක්ෂාව සඳහා ටෙහෙරානයේ ආයුධ නිෂ්පාදනය කරන ප්රදේශවලින් ඉවත් වන ලෙසයි.
ඊශ්රායලය ඉරානයේ බලශක්ති කර්මාන්තය විනාශ කිරීමට පටන් ගෙන ඇති අතර, අගනුවර යෝධ පෙට්රල් ඩිපෝවක් සහ තෙල් පිරිපහදුවක් ගිනි තබා ඇත. තවත් ප්රහාරයක් එල්ල වූයේ ඉරානයේ දකුණු බුෂෙහර් පළාතේ ගල්ෆ් වෙරළේ පිහිටා ඇති ලොව විශාලතම ගෑස් ක්ෂේත්රය වන දකුණු පාර්ස් වෙත වන අතර එය කටාර් සමඟ ගිවිසුම් ගත වුනු යොද ව්යපෘතියකි. ඊශ්රායල ප්රහාරය නිසා ගින්නක් හට ගැනීමෙන් පසු ඉරානය එහි නිෂ්පාදනය අර්ධ වශයෙන් අත්හිටුවා ඇත.
ඉරානයට තමන්ගේම බොරතෙල් අපනයනය කළ හැකි තාක් කල්, ගල්ෆ් වල සැතපුම් 35 ක් පළල හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීමට ඉඩක් නොමැති බැවින් ඉරාන බලශක්ති කර්මාන්තයට එල්ල වූ ප්රහාර වැදගත් වේ. නමුත් ගල්ෆ් හි උතුරේ කාර්ග් දූපතේ යෝධ ඉරාන ටැංකි පර්යන්තය විනාශ වුවහොත්, ඉරානය දිනකට බැරල් මිලියන 20 ක බොරතෙල් රැගෙන යන සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමිමට සිදුවිය හැක.
ඉරානයට ලෝකයේ තෙල් සැපයුම්වලට බාධා කිරීමේ හැකියාව පිළිබඳව විවිධ මත පල වෙනවා. විශේෂඥයන් පවසන ආකාරයට, මුහුදු මාර්ග, බිම්බෝම්බ, ඩ්රෝන යානා, මිසයිල සහ ටෝර්පිඩෝ වැනි දේවල් භාවිතා කරලා යම් කාලයක් සඳහා තෙල් සැපයුම් වලට බාධා කරන්න ඉරානයට හැකියාව තියෙනවා.
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීම ඉරානයට අවසාන විසඳුම වනු ඇත, මන්ද එය එක්සත් ජනපදය සහ අනෙකුත් බටහිර රාජ්යයන් යුද්ධයට ඇද දමනු ඇත, නමුත් පසුගිය පැය 24 තුළ එම අපේක්ෂාව සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී ඇත. ඉරාන ජෙනරාල්වරයෙකු වන එස්මයිල් කොසාරි සෙනසුරාදා පැවසුවේ ටෙහෙරානය හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමිය යුතුද යන්න සාකච්චා කරමින් සිටින බවයි, නමුත් ඇත්ත වශයෙන්ම එසේ කිරීම යම් දුරකට විය හැකිද?
මැදපෙරදිග සෑම තැනකම තෙල් පහසුකම් අතීතයට වඩා අවදානමට ලක්ව ඇත්තේ ඩ්රෝන යානා විශාල වශයෙන් භාවිතා කිරීම යුද්ධයේ සර්වකාලීන අවියක් බවට පත්ව ඇති බැවිනි. 2019 සැප්තැම්බර් මාසයේදී, ඉරානයට දොස් පවරා සෞදි අරාබියේ තෙල් පහසුකම්වලට ඩ්රෝන ප්රහාරයක් එල්ල කළ අතර, එය එක්සත් රාජධානියේ තෙල් නිෂ්පාදනය අඩකින් අඩු කළේය.
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ඉරානය සමඟ සාම සාකච්ඡා ඇති කිරීමට උත්සාහ කළද, ඊශ්රායලයට සහාය දැක්වීම සහ සාකච්ඡා සඳහා ඔහු ගත් නොසැලකිලිමත් ප්රවේශය නිසා සාමය ගෙන ඒමට අපහසු විය හැකියි. ඊශ්රායල ප්රහාරයට එක්සත් ජනපදය විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, වාර්තා වලට අනුව පසුගිය සතියේ හෙල්ෆයර් මිසයිල 300 ක් පමණ ලබා දී තිබෙනවා.
ඊශ්රායලය, යුද්ධය දිගටම කරගෙන යෑම සඳහා එක්සත් ජනපදයට සෘජුවම යුද්ධයට සම්බන්ධ කර ගැනීමට උත්සාහ කළ හැකියි. නමුත් එක්සත් ජනපදය ඉරානයට එරෙහිව අවසාන ජයග්රහණයක් ලබා ගැනීම එතරම් පහසු නොවෙන්න පුළුවන්. මොකද, මැත ඉතිහාසයේ එක්සත් ජනපදය ඉරාකය සහ ඇෆ්ගනිස්ථානයේ දිගුකාලීන යුද්ධ නිසා බොහෝ වෙහෙසට පත්වෙලා හිටිය බව කව්රුත් දන්නා රහසක්.
ඉරානයේ බලධාරීන්ට එරෙහිව මහජන නැගිටීමක් සඳහා ඇති අපේක්ෂාව පෙරදැරි කරගෙන ඉරානයේ පාලනයට එරෙහිව ජනතාව පෙළ ගැසීමේ ඉඩකඩක් පවතින බව ඊශ්රයෙල් බලදාරින්ගේ අදහසයි. ආර්ථික ගැටලු, දේශපාලන අර්බුද හෝ සමාජ අසාධාරණයන් වැනි දේවල් මෙයට හේතු විය හැකි උනත්,කුර්දි ජාතිකයන් වැනි සුළුතර ප්රජාවන් අතර මෙය කළ හැකි නමුත්…: ඉරානයේ කුර්දි ජාතිකයන් වැනි සුළුතර ජන කොටස්, වෙනස්කම් ඇති කිරීමට පෙළඹිය හැකි බව හිතුවත්, ඔවුන්ට තමන්ගේම අරමුණු තිබිය හැකි අතර, නැගිටීමකට සහභාගි වීමට ඉඩ තිබෙනවා. …එවැනි කැරැල්ලක් බොහෝ විට ලේ වලින් තලා දමනු ඇත.එවැනි නැගිටීමක් රජය විසින් ඉතා දැඩි ලෙස මර්දනය කරනු ඇත. ආරක්ෂක අංශ විසින් ප්රචණ්ඩත්වය භාවිතා කරමින් එය මැඩපැවැත්වීමට ඉඩ තිබෙනවා. ඒකාධිපති පාලන තන්ත්රයන්ට එරෙහිව බටහිර පිටුබලය ලත් ලිබියාවේ සහ සිරියාවේ කැරලි රටවල් දෙකම විනාශ කලා. මෙහිදී ලිබියාව සහ සිරියාවේ සිදුවීම් උදාහරණ ලෙස දක්වන්න පුළුවන්. ඉරාන වැසියන් මේවා දෙස බලා සිටින නිසා, නැගිටීමකදී ඇතිවිය හැකි අවදානම් ගැන ඔවුන් දන්නවා.අපි මේකෙන් පෙන්වන්නේ, ඉරානයේ නැගිටීමක් ඇති වුවහොත් එය සාර්ථක වීමේ අවස්ථාව අඩු බවත්, විශාල හානියක් සිදුවිය හැකි බවත්ය. ලිබියාව සහ සිරියාවේ අත්දැකීම් මගින් මෙය තහවුරු වෙනවා.
බෝම්බ හෙලන අය, බෝම්බ හෙලන අයගේ කැඳවීම් වලට නිතරම එකඟ වෙන්නේ නැහැ කියන එක ඇත්ත. ප්රංශ විප්ලවයේදී මැක්සිමිලියන් රොබෙස්පියර් කියපු මේ වචනත් හරිම ගැඹුරුයි,කිසිවෙකු සන්නද්ධ මිෂනාරිවරුන්ට ආදරය කරන්නේ නැහැ; සොබාදහමේ සහ විචක්ෂණශීලීත්වයේ පළමු පාඩම නම් ඔවුන්ව සතුරන් ලෙස සලකා පලවා හැරීමයි.”
පාලන තන්ත්ර වෙනසක් පොරොන්දු වෙමින් වෙනත් රටවල් ආක්රමණය කරන අය සිදු කරන්නේ කුමක්ද? මෙයින් අදහස් කරන්නේ වෙනත් රටවලට ඔවුන්ගේ රජයන් වෙනස් කිරීම සඳහා ආක්රමණය කරන අයයි. ඔවුන් සාමාන්යයෙන් තම අදහස් පැතිරවීමට සහ බලය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරති. “කිසිවෙකු සන්නද්ධ මිෂනාරිවරුන්ට ආදරය නොකරයි; සොබාදහමේ සහ විචක්ෂණශීලීත්වයේ පළමු පාඩම නම් ඔවුන් සතුරන් ලෙස පලවා හැරීමයි.”: රොබෙස්පියර්ගේ මෙම ප්රකාශය මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ, මිනිසුන් සන්නද්ධව පැමිණෙන අයව පිළිගන්නේ නැති බවයි. වෙනත් රටවලට බලහත්කාරයෙන් තම අදහස් පටවන්නට උත්සාහ කරන අයව සතුරන් ලෙස සැලකීම ස්වභාවික බව ඔහු විශ්වාස කළේය.සාරාංශයක් ලෙස, මෙම කතාවෙන් කියවෙන්නේ ආක්රමණිකයන්ට සාමාන්යයෙන් සහයෝගය නොලැබෙන බවත්, මිනිසුන් තම රටවලට සහ නිදහසට ආදරය කරන බවත්ය.Patrick Cockburn, “Israel’s true goal in Iran is regime change”, The Independent (June 16, 2025).
ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි (වමේ), ඉරානයේ ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකායේ ප්රධානී හොසේන් සලාමි (දකුණේ දෙවන) සහ බලකායේ අභ්යවකාශ අංශයේ ප්රධානී ජෙනරාල් අමීgර් අලි හජිසාදේ (ඡායාරූපය: AFP)
Mandis Murrukkuwadura
