හිත්තැටියගේ සමන්ත:
ඉදිරි සංවාදය සඳහා මෙම න්යායික පසුබිම මත පිහිටා, ශ්රී ලංකාවේ පවතින නීති සහ ප්රතිපත්ති තුළ (උදාහරණයක් ලෙස වන සංරක්ෂණ ආඥා පනත, වෙරළ සංරක්ෂණ නීති ආදිය ) , OOO මගින් යෝජනා කරන පරිදි මානව නොවන වස්තූන්ගේ ‘ස්වාධීන යථාර්ථය සහ නියෝජනත්වය’ හඳුනා ගැනීමට ඇති ප්රායෝගික හැකියාවන් මොනවාද යන්නත් එයට ඇති දේශපාලන බාධා මොනවාදැයි යන්නත් විමසා බැලීමට උත්සාහයක් දරමු.
ආරම්භයක් ලෙස OOO මගින් යෝජනා කරන පරිදි, මානව නොවන වස්තූන්ගේ ‘ස්වාධීන යථාර්ථය හා නියෝජනත්වය’
(Independent Reality and Agency) හඳුනා ගැනීමට ශ්රී ලංකාවේ පවතින නෛතික හා දේශපාලන රාමුව තුළ ඇති ප්රායෝගික බාධා සහ ඒවාට අදාළ විය හැකි විසඳුම් පිළිබඳව ගැඹුරින් සාකච්ඡා කරමු.
ශ්රී ලංකාවේ පාරිසරික නීතියේ මූලික ගැටලුව වන්නේ එහි පවතින මුල් බැසගත් මානව-කේන්ද්රවාදයයි (Deep-Seated Anthropocentrism). ශ්රී ලංකා නීතියේ ‘දේපල’ යන සංකල්පය (The Concept of ‘Property’) යටතේ බොහෝ ස්වභාවික වස්තූන් (ඉඩම්, වනාන්තර, ජලය) සලකනු ලබන්නේ රාජ්යයේ හෝ පුද්ගලයන්ගේ ‘දේපලක්’
(Property) ලෙසය. දේපලක් ලෙස, ඒවායේ වටිනාකම තීරණය වන්නේ මිනිස් භාවිතය, ආර්ථිකමය ප්රයෝජනය හෝ ‘ආරක්ෂා කළ යුතු සම්පතක්’ ලෙසිනි. උදාහරණයක් ලෙස ‘වන සංරක්ෂණ ආඥා පනත’ මගින් වනාන්තර සංරක්ෂණය කරන්නේ ප්රධාන වශයෙන් ‘රජයේ දේපල’ ලෙසය. OOO විග්රහයට අනුව, වස්තුවක ස්වාධීන යථාර්ථය හඳුනා ගැනීමට නම්, එය ‘දේපලක්’ යන තත්වයෙන් මුදා හැර ‘නෛතික සත්තාවක්’ (Legal Entity) සහිත දෙයක් ලෙස පිළිගත යුතුය. දේපලක් යන අදහස තුලම නියෝජනත්වයක් හෝ ස්වාධීනත්වයක් ඇත්තේ නැත.
වන්දිකරණය සහ ආර්ථිකමය තක්සේරුව (Monetary Valuation and Compensation) ශ්රී ලංකා නීතියේ සලකා බැලෙන ආකාරය මදක් විමසා බලමු. පරිසර හානි තක්සේරු කිරීමේදී, නීතිය විසින් හානියට පත්වූ දේපල හෝ සම්පත සඳහා ‘වන්දි මුදලක්’
(Compensation) ආර්ථිකමය වශයෙන් තක්සේරු කිරීමට කටයුතු කරයි. මේ සඳහා ‘ආර්ථිකමය හානිය’ හෝ ‘ප්රතිපූරණ පිරිවැය’ වැනි මානව කේන්ද්රීය මිනුම් භාවිතා කරයි. OOO විග්රහයේදී, මෙය වස්තුවේ ‘අත්කරගත නොහැකි යථාර්ථය’ (Unreachable Reality) සහ එහි ‘අභ්යන්තර වටිනාකම’
(Intrinsic Value) නොසලකා හැරීමක් ලෙස සලකයි. වස්තුවේ වටිනාකම තීරණය වන්නේ මානව භාවිතයෙන් පිටත එහි පැවැත්ම මගිනි. දඩ මුදලකින් ගසක අභ්යන්තර යථාර්ථය ආවරණය කළ නොහැක.
දේශපාලනික තීරණ ගැනීමේ සීමා (Limitations in Political Decision Making) ගැන මීලඟට සලකා බලමු. ප්රධාන ජාතික මට්ටමේ දේශපාලන තීන්දු (උදාහරණයක් ලෙස සංවර්ධන ව්යාපෘති, ඉඩම් ප්රතිපත්ති) තීරණය වන්නේ කෙටි කාලීන මානව-දේශපාලනික වාසි සහ ඡන්ද පදනම්වූ අවශ්යතා මතය. ‘පාරිසරික බලපෑම් තක්සේරු’
(EIA) පවා මානව හා පරිසර පද්ධති සේවාවන් මත ඇති බලපෑම් කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කරයි.
OOO දේශපාලනය ඉල්ලා සිටින්නේ මෙම ‘ප්රායෝගික මානව අවශ්යතා ඉක්මවා ගිය’ දෘෂ්ටි කෝණයකි. ගල් පර්වතයක් විනාශ නොකළ යුත්තේ එහි ‘සංචාරක වටිනාකම’ නිසා නොව, එහි තමන් තුළම පවතින සත්තාවක් පවතින නිසාය.
OOO හි පාරභෞතික පදනම භාවිතා කරමින් මෙම බාධා ජය ගැනීමට නවෝත්පාදක නෛතික සහ දේශපාලන ප්රවේශයන් යෝජනා කළ හැක. නෛතික පෞරුෂත්වයක් ලබා දීම (Granting Legal Personhood ) සලකා බලමු. ගංගා, වනාන්තර හෝ කඳු වැටි වැනි විශේෂිත ස්වභාවික වස්තූන් සඳහා ‘නෛතික පෞරුෂය’ (Legal Personhood) ලබාදීම පැහැදිලි කිරීම සඳහා විදේශීය උදාහරණ ලබාදිය හැක. නවසීලන්තයේ වංගනූයි ගඟ සහ ඉන්දියාවේ ගංගා සහ යමුනා ගංගා වලට පුද්ගල අයිතිවාසිකම් පවරා ඇත.( මේ සරල වාක්යයට සීමා නොවී මේ ක්රියාවලිය අධ්යයනය කරන්න. ) මෙහිදී ‘පුද්ගල අයිතිවාසිකම්’ ලැබීමෙන් එම වස්තුව ‘දේපලක්’ යන තත්වයෙන් මුදා හැරේ. ඔවුන්ට තමන් වෙනුවෙන් ‘නඩු පැවරීමට’ (To Sue) සහ ‘නියෝජනය වීමට’ (To be Represented) හැකියාව ලැබෙන අතර, මෙය OOO හි එන ‘නියෝජනත්වය’
(Agency) නෛතිකව පිළිගැනීමකි. මෙහිදී, මිනිස් නියෝජිතයන්ගේ (භාරකරුවන්) කාර්යභාරය වන්නේ වස්තුවේ ‘අභ්යන්තර යථාර්ථය ආරක්ෂා කිරීමට’
(Protecting its Internal Reality) උත්සාහ කිරීමයි.
මීලඟට සෞන්දර්යාත්මක ආචාරධර්ම (Aesthetic Ethics) සහ දේශපාලනය පිළිබඳව සලකා බලමු. ක්රියාමාර්ගයක් ලෙස පාරිසරික තීරණ ගැනීමේදී විද්යාත්මක හෝ ආර්ථික දත්තවලට අමතරව සෞන්දර්යාත්මක සහ දාර්ශනික මැදිහත්වීම් සඳහා නිල ඉඩක් ලබාදීම මෙයින් අදහස්වේ. උදාහරණයක් ලෙස සංවර්ධන ව්යාපෘති තක්සේරු කිරීමේදී, එම ව්යාපෘතියට අදාළ ස්වභාවික වස්තුවේ ‘Withdrawal’ සහ ‘Mystery’ කෙරෙහි ඇති කරන බලපෑම ඇගයීමට විශේෂඥ කමිටු පත් කිරීම වැනිදෑ මෙයින් අදහස් කෙරේ. අපට වස්තුවේ සත්ය යථාර්ථය දැනගත නොහැකි බැවින්, අපට කළ හැක්කේ කලාව හෝ සෞන්දර්යය තුළින් එම ‘ඉඟියට’ (Suggestion) ගරු කිරීමයි. නීතිය මගින් වස්තුවේ අභ්යන්තර පැවැත්මට හානි නොවන පරිදි, මිනිස් මැදිහත්වීම සීමා කිරීම මෙහි අරමුණයි.
‘වස්තුවේ පරමාධිපත්යය’ දේශපාලන මූලධර්මයක් ලෙස (Sovereignty of the Object as a Political Principle) තවත් කාරනයකි. සියලුම පාරිසරික නීති සහ ප්රතිපත්තිවලට මූලික මාර්ගෝපදේශක මූලධර්මයක් ලෙස ‘ස්වභාවික වස්තූන්ගේ පරමාධිපත්යය’ (Sovereignty of Natural Objects) හඳුන්වා දීම මෙහි සරල අදහසයි. මෙම මූලධර්මය මගින්, මිනිස් භාවිතය සහ සංවර්ධනය යනු වස්තුවේ පැවැත්මට දෙවැනි වන, ද්විතීයික කරුණක් බව තහවුරු කරයි. පරමාධිපත්යය යනු වස්තුවේ ‘ස්වාධීන යථාර්ථය’ නිරන්තරයෙන් පිළිගැනීම සහ එයට හානිදායක වන සියලුම ක්රියාකාරකම්වලට එරෙහිව නීතිමය ක්රියාමාර්ග ගැනීමට ඇති හැකියාවයි.
සාරාංශයක් ලෙස සහ මීළඟ පියවරක් ලෙස, OOO යටතේ ශ්රී ලංකාවේ පාරිසරික දේශපාලනය ප්රතිසංස්කරණය කිරීම යනු දේපල මත පදනම් වූ සංරක්ෂණවාදයෙන් මිදී, නෛතික පෞරුෂය සහ සෞන්දර්යාත්මක ගෞරවය මත පදනම්වූ, සියලු සත්තාවන්ට නිදහස ලබා දෙන නව පරිසර දේශපාලන දර්ශනයකට මාරු වීමකි.
OOO හි තවත් මූලික සංකල්පයක් වන, ‘වස්තු අතර සම්බන්ධතා’
(Object-Object Relations) පිළිබඳව සහ මෙමගින් මිනිසාගේ මැදිහත්වීමකින් තොරව සිදුවන පාරිසරික ක්රියාවලීන් නෛතිකව ආරක්ෂා කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීමට සහ සිතීමට මම ඔබට බාර කරමි.
සමාප්තයි !
හිත්තැටියගේ සමන්ත – Hiththatiyage Samantha
පෙර කොටස:
